Ekonominin bir akış şekli var; ‘arz-talep’ dengesi… Arz az, talep çoksa, kıymetin artar, gani gani kazanırsın. Tersi, arz artar talep azalırsa işin de azalır, kazancın da! Ne yapmak lazım der iktisat; çok kazandığın zaman bu kazancı doğru yerde değerlendir! ‘kazanamayacağın zamanlar olacak’ der… Biz çok mu çok kazandık… Zira ne hava, ne demir ne de denizyolları bizimle boy ölçüşemiyordu. Biz ne yaptık, daha 1-2 yaşındaki otobüsü yeniledik, yolcuya yemeğine kadar ikramlar sunduk, acentelere biletin 3’te 1’i oranında komisyon ödedik, kapıdan alıp kapıya bırakacak servis hizmeti verdik; verdik de verdik vesselam! Sadece bu mu, en çok yolcunun olduğu dönemlerde bile yıkıcı rekabet yaparak bedavaya yakın bir ücretle yolcu taşıdık. Yolcuyu öyle bir lükse alıştırdık ki; ikram olarak sunduğumuz servis hizmetini kaldırdığımızda şikayet edildik, mahkemelik olduk. Dışarıdan birisine bunları anlatıp dert yakınsanız, ‘size bu müstahaktır’ derler…

Neyse geldik bugüne… Dağıtacağımız bir şey kalmadı. Biz kendimiz muhtaç duruma düştük. Devlete yalvarıyoruz, nafile… Fiyatımızı biraz yükseltiyoruz, yolcu anlamıyor, ağzında laflar geveliyor ve ‘uçağa giderim daha iyi’ diyor. Yani an itibariyle dertlerimizle baş başayız. Anlayan da, destek olan da yok. İş başa düşmüş, bu ağır ve derin krizi çözdün çözdün, çözmedin gideceğin yer belli. Yıllardır sektörü temsil eden sivil kuruluşlar, gelmekte olanla ilgili sektörü uyarıp, ne yapılması gerektiği konusunda tavsiyelerde bulunuyor. Bir araya geliyor, aynı şeyleri söylüyor, ‘tamam yapalım’ diyoruz, bir adım ileri gidemiyoruz. Bu sezon pek çok firma için ‘olmak ya da olmamak’ sezonu… Bari bu saatten sonra hep birlikte ulaştığımız doğruları hayata geçirelim. Ne mi yapalım; Boş otobüs kaldırmayalım. Verimliliği artıralım. Ben değil, biz kazanalım diyelim. Bölgesel firmalar olarak ortak sefer planlamaları yapalım. Her şeyden önemlisi de yapmamamız gerekenler! Ne mi yapmayalım; kış ayları da dahil, haksız ve yıkıcı rekabete girmeyelim. Karşı tarafa zarar veriyorum diye diye yapılanlar, aslında kendi kanını emip intihar edenlerdir…

BİZ, hep ‘yönetmelik değişsin’ demiyor muyuz; sık sık değişiyor işte. Ama nedense hep istediklerimizin tam aksi değişiklikler oluyor. Üstelik eskiden bakanlıkla ortak toplantılar, çalıştaylar yapardık. Dinlenmese de ne istediğimizi anlatırdık. Artık bu da yok, ‘şu değişti, bu değişti’ diye bir yerlerden okuyoruz, tabii bir de ‘kesinlikle uyacaksınız’ diye bize tebliğ ediyorlar. Bir tebliğ daha aldık. Başka değişiklikler de var tabii ama asıl can alıcı olan bilet iptaliyle ilgili olanı. Şöyle buyuruyor: Hali hazırda 24 saat olan bilet iptal süresi, 12 saate düştü. Yolcu, 12 saat içinde biletini koşulsuz şartsız iptal edebiliyor, sefer saatine kadar da açığa alabiliyor. Kartla ödüyor, nakit iade! Banka komisyonu otobüsçünün cebinden çıkıyor. Bilet satışında verilen komisyonlar, otobüsçünün cebinden çıkıyor. Düşünsene adamın nakite ihtiyacı var, gelip 10 bilet alıyor, sefere 12 saat kala biletleri iptal edip parayı cebine koyuyor. EL İNSAF! Keşke aynı uygulama uçaklarda da olsa! UÇAKLA 12 saat öncesi iptal mi, tehir ettiğinde bile ciddi bedel ödüyorsun. ‘Ölüm hep bana mı usta’ demiş şair… Neden tüm kötülüklere biz maruz kalıyoruz? Kime sorsanız, haklı olarak ‘bu sektörün sahibi yok’ der. ‘Sahip’ten ne kastedildiği ise muamma… Dernek ve federasyonlardan mı söz ediyoruz? Belki öyledir, belki federasyonlar yeteri kadar mücadele veremiyordur. Kendimize neden sormayız, ‘federasyonlar niye sahibimiz olsun’ diye. Federasyonlar, iyi niyetlerle oluşmuş kuruluşlarımız. Ama asıl sahip, biz kendimiz değil miyiz? Özellikle de firma sahipleri olarak. Evet dernek ve federasyonlar mücadele aracımız, peki biz bunu yeterince destekliyor muyuz? Bizim destek vermediğimiz bir kuruluş ne kadar samimi ve kararlı mücadele verse de, bir şeyleri değiştirmede yetersiz kalır. Bu sektörün sahibi hepimiziz, hep birlikte mücadele verir federasyonları desteklersek, değişim olur ve yönetmelik değişiklikleri birer ceza olmaz!

BİR ülkede mevzuatların tamamının uyum içinde olması, birbirini desteklemesi ve tamamlaması gerekir. Aksi halde kaos kaçınılmazdır; kimse neyi, nasıl yapacağını bilemez. Bir kanun “böyle yap” derken, diğeri “şöyle yap” diyor; bir başkası da “bana uymazsan çalışamazsın” dediğinde, o iş yapılamaz hale gelir. Bu tür çelişkiler birçok alanda var, ancak turizm taşımacılığında uyuşmazlık en yüksek seviyeye ulaşmış durumda. Taşımacılar, Ulaştırma Bakanlığı’na bağlı oldukları için haklı olarak oradan aldıkları belgelerle iş yapmak istiyorlar. Fakat yapamıyorlar. İstanbul başta olmak üzere bazı belediyeler, “benden izin belgesi almazsan turist taşıyamazsın” diyor. Taşırsan ne oluyor? Bir yandan belediye, diğer yandan İçişleri Bakanlığı’na bağlı polis ekipleri ceza kesmeye başlıyor. Yüksek para cezaları, araçların bağlanması… Derken, mevzuat çelişkilerinin en büyük mağduru turizmci oluyor.

TOBB Sektör Meclisi Başkanı Mustafa Yıldırım, yıllardır her platformda bu mevzuat karmaşasına dikkat çekiyor. Yıldırım, mevzuatlar arasındaki uzlaşmazlıkların ve derin çelişkilerin bir an önce çözüme kavuşturulması gerektiğini vurgulayarak şunları söyledi: ‘Taşımacıyı rahatlatacak, çelişmeyen ve birbirini tamamlayan bir düzenlemeye ihtiyaç olduğu aşikardır. Üstüne basa basa belirtmek isterim ki Ulaştırma Koordinasyon Kurulu mutlaka kurulmalı. İlgili tüm bakanlıkların ve sektör taraflarının yer alacağı ortak bir komisyon kurulması gerekiyor. Uzmanları da içerecek böyle bir komisyon, konunun tüm detaylarını masaya yatırıp, uygulanabilir bir mevzuat oluşturulabilir. Evet, zaman zaman bazı adımlar atılıyormuş gibi görünse de somut bir sonuç hâlâ yok. Bakanlık yetkilileri konunun takipçisi olmazken, sektörden -daha doğrusu sektörün tabanından- yeterli baskı da gelmiyor. Artık sadece şikâyet etmekle yetinmemeliyiz, bunun ötesine geçip çözüm için güçlü bir baskı oluşturmak zorundayız’…

SEKTÖR vasat geçen sezonu geride bıraktı. Sezonda elde edilen birikim sıfır, borçlar ise dağ. Bu mevsim kim öle kim kala… Peki hal böyle iken otobüsçüye el uzatan var mı? Bırakın el uzatmayı aksine daha da yük bindiriliyor. Yıllardır üvey evlat muamelesi gören otobüsçünün en büyük sıkıntısı Özel Tüketm Vergisi (ÖTV)… Uçaklarda yüzde 1 olan ÖTV, karayolu yolcu taşımacılığı sektöründe tam yüzde 20… Bu ayrımcılık değil de ne? Üstelik otobüs sektörünün uğradığı ayrımcılık sadece ÖTV ile de sınırlı değil, akaryakıtta da durum aynı. Havayolu taşımacıları akaryakıtı daha uyguna alabiliyorken otobüs sektörüne hiç bir indirim uygulanmıyor. Kendi başına bırakılan sektör artan maliyetler karşısında çaresiz. Otobüsçüye el verilmezse iflasların ardı arkası kesilmeyecek gibi…

OTOBÜS işletmeciliğinin maliyetleri oldukça yüksek, bu iş artık sürdürülebilir olmaktan çıktı diyen taşımacılar; ‘Malesef bize ‘Bakan’ yok. Sektörümüz artık tamamen bitme noktasına geldi. Ayakta kalabilmemiz ve tekerin dönmesi oldukça zor. Yıllardır bu ülkenin taşımacılık yükünü biz çekiyoruz. Bizlere verilen destek halka verilen destek demektir. Biz olmazsak ülkede hayat durur. Bu yüzden bizi yaşatmak ve desteklemek devletin ve hükümetin asli görevi olmalı. Bizler milyonlarca insana istihdam sağlayan bir sektörüz. Yetkililerden acil destek talep ediyoruz’ dedi.

ÇOK, sıkıntılı aylara girdik. İşler bıçak gibi kesilecek. Düşünmeye, ortak akıl yürütmeye ve ortak çözümler üretmeye bol bol zamanımız olacak. Geçmiş yıllarda, duayenlerimizin de etkisiyle bu tür zamanlarda yerel ve genişletilmiş bölgesel toplantılar yapıp, ortak menfaatlerimiz için neler yapılabileceğinin yollarını arardık. Şimdi niye olmasın! Üstelik sorunlarımız artık çok daha derin ve içinden çıkılamazken! Bizlere sürükleyici veya duayen mi gerek; ön ayak olanlar yok değil. Her şeye rağmen mücadele edenlerimiz de var. Mesela sivil toplum kuruluşlarımız… Onlar gibi düşünmesek de TOF var, TOFED var, TTDER var vs. Bu kuruluşlar pandemi dönemi de dahil, hep bir çaba içerisinde oldular. Başardıkları da oldu, başaramadıkları da… Ama onlar yılmadı, karamsarlığın hakim olduğu bugünlerde de çalışmalarını sürdürüyorlar. Ne mi eksik; sektörün gücü. Yani bu gücü oluşturan firma sahiplerinin, yatırımcıların desteksizliği ya da yeterince destek vermemeleri…

DURUM ciddi. Zaten firma sahipleri de bunu görüyor ve yaşıyor. ‘Her şeyimizi kaybederiz’ korkusu pek çok firmayı sarmış. Korkmakta haklılar, ülkenin durumu ortada; iflaslardan, konkordatolardan geçilmiyor. En büyüğü dediğiniz, bir gün içerisinde yok olup gidebiliyor. O zaman sıkı durmak lazım. Ya kendiniz çok büyük ve değerli bir çaba gösterirsiniz, ya da çaba gösterenlere omuz verirsiniz. İkisine de yapmazsanız, kaderinize razı olursunuz. Biz gazete olarak her kuruluşumuza yakın, ama mesafeli durduk. Ama hepsinin mücadelesinin de sesi olmaya çalıştık. Şimdi de aynı misyonla hareket etmek, borcumuz. Bakın, 27 Ekim tarihinde TOBB Karayolu Yolcu Taşımacılığı Sektörü Meclisi’nin İstanbul’da bir toplantısı olacak. Çatı konumunda olan meclisin bu toplantısı önemli; çünkü ilgili bakanlıklardan temsilciler de hazır bulunacak. Sorunları, birinci elden sorumlulara iletme şansı var. Davet edilen meclis üyeleri mutlaka hazır bulunmalı. Meclis Başkanı Mustafa Yıldırım, herkesten acil sorunlar ve çözüm önerilerini içeren yazılı raporlar beklediklerini dile getiriyor…

SON, yıllarda büyük hızla kan ve güç kaybı yaşıyor bu vefalı sektör. Ve her yaz sezonu öncesi, ‘belki bu kez’ diye umutlanır durur! Ve maalesef sezonlar da hep hayal kırıklıklarıyla son bulur; tabii daha da çok eriyiverir sektör. 2025 yaz sezonuna da bu duygu ve umutlarla ‘merhaba’ dedik. Eski günlerdeki gibi olmasa da, ‘iyi olur inşallah’ dedik. Tablo aynı tablo! Bırakın ek seferleri, normal seferlerde dahi yüzde 100 doluluklara ulaşamadık. Yolcunun karşısına çıkıp mağrurla, ‘yerimiz yok’ diyemedik. Nereye gitsen yer bulursun. Öte taraftan son 2 yılda, özellikle de yaz sezonunda taşıma fiyatlarımızı önemli oranda artırıyorduk, bu sezonda onu da pek yapamadık. Yeterince iş yoktu, yeterince para kazanamadık. Geldik bugüne! Sezon artık sona eriyor. 15-20 gün, üniversitelilerin bir hareketliliği yaşanır. Ardından kesat mı dersiniz, ölü sezon mu! Neyse ne; işler bıçak gibi kesilecek. Ama otobüslerimiz yine yollarda olacak; bir farkla onlar bu süre zarfında sadece ‘zarar’ taşıyacaklar.

YANDA, ‘sorun varsa çözüm arayışları da var’ demişiz. Evet otobüsçünün sorunu çok ve ağır, ama çözümsüz değil. Yardım alsak daha iyi olur tabii, ama alamıyoruz. Buna rağmen çözüm mümkün ve bu da bizde! Yazacaklarımız yeni değil, belki her 3-5 ayda bir aynı şeyleri yazarız. Sektör büyükleri ve bilenlerimiz de aynı şeyleri söyler durur. Reçete net: Kazancı artırmanın yolu yoksa, gideri kısacağız! Bu da, kaynak israfını önlemek, verimliliği artırmaktan geçer. Dedik ya 7-8 ay otobüslerimiz ‘zarar’ taşıyacak. Niye taşısın ki, bunu önlemek elimizde değil mi? Niye boşa yakın 4 otobüs kaldıralım; bunun yerine 1 dolu otobüs kaldırıp 3 otobüsün maliyetinden kurtulmak elimizde değil mi! Evet ticaret yapıyoruz, aynı yöne çalışanlarla rakibiz, ama diğer taraftan batmakta olan gemide kaderimiz aynı, neden geminin batmaması için ortak mücadele vermeyelim? Ortalama 8 ay iş yok, bunu fırsata dönüştürmek mümkün. Bu kez nihai olarak, sivil kuruluşlarımızla birlikte bu ölü sezonu yapısal değişimlerin formüle edileceği bir sezona dönüştürelim.

UMUDU, beklentisi yüksek bir yaz sezonun tam ortasındayız. Normalde, yüzümüz gülmeli, kazancımızı sonradan nerelere yatıralım’ın planlarını yapmamız gerekirdi. Biz mutlu, üretici mutlu, çalışan mutlu, iş ortağı mutlu olmalıydı. Yemekli, eğlenceli toplantılar, buluşmalar ve geziler yapmalıydık. Nerede o günler. Çoktan unuttuk bunları. Çok kötü 7-8 ay geçirdik, sezona da ‘bu süredeki zararımızı kapatabilir miyiz’in hesabını yaparak başladık. Engin tecrübesi ile ‘bu gidişat hakkında neler söyler, umut verir mi bize’ diye MAPAR Otomotiv Yönetim Kurulu Başkanı Yalçın Şahin ile konuştuk. İç sayfamızda tüm detaylarıyla okuyacaksınız; ama burada bir özet geçelim… Pazar, normal seyrinde gidiyor. Şu ana kadar üretim bandından inen tüm otobüsler satılmış. Daha da satılacağa benziyor. İyi de, üreticinin memnun olması, yüzünün gülmesi gerekmez mi, Yalçın Şahin’e göre hiç de öyle değil. Kaygılı!

SATICI ama niye kaygılı! Yalçın Şahin şunun bilincinde, otobüsçü kazanamıyorsa, benim bu durumum kalıcı olamaz. Onun durumu kötüyse, benim de kötü olmam kaçınılmaz. ‘Durum çok kötü’ diyor Yalçın Şahin, dahası yakın bir zamana kadar düzelme sinyali de yok. Yani, bazıları için, hesabını kitabını bilmeyenler için tehlike çanları çalıyor. Memleketteki ekonomini kötü gidişatına dikkat çeken Yalçın Şahin, enflasyon, kur ve yüksek faiz nedeniyle iş dünyasının tamamında sıkıntı yaşanıyor ve bu da yakın tarih için geçici değil. ‘Peki ne zaman rahatlık’ diye sorduk; cevabı çok da iç açıcı olmadı. Yalçın Şahin’e göre derin bir sıkıntı var ve bu sıkıntı Temmuz 2016’ya kadar bu şekilde devam edecek. Bir yıl, dile kolay; peki bu sürede neler yapalım, neler yapmayalım! ‘Akıl’a vurgu yapan Yalçın Şahin, ‘Doğru planlama, doğru yatırım ve reaksiyon gösteremeyenin ayakta kalma şansı yok. Verimliliği temel almalıyız, doğru ve ortak sefer planlamaları ile boş otobüs kaldırmayacağız. Çok iş değil, az da olsa kazancı esas alacağız. Bunu yapan ayakta kalır’ dedi.

2024 VERİLERİ ‘2025 KÖTÜ GEÇECEK’ DİYOR

HER yeni yılla birlikte sadece takvim değişmiyor. Ekonomiye dair her şey tepeden tırnağa değişiyor. Hele de Türkiye gibi enflasyonun tavan yaptığı, ekonomide taşların yerine oturmadığı bir ülkede. Yeni bir yıla girdik, yine de umutla ‘hoşgeldin’ diyelim de, 2025 pek hoş geçmeyecek gibi. Vergiler, harçlar, cezalar yüzde 50’den fazla arttı. Sevinsek mi, asgari ücrete sınırlı zam yapılsa da yine de personel giderleri arttı. Bunun yanında su gibi tükettiğimiz mazot ve ekmek teknesi otobüslerin de fiyatları arttı. Öyle ki bir otobüsün fiyatı 20 milyona kadar çıktı ve aşanlar da var. Çok büyük oranda artan yazıhane kiraları mı, otogar çıkışları mı, bize ‘keşke uçabilsek’ dedirten köprü ve otoyol ücretleri mi, matematik çıldırır! Bu tablo, ‘otobüsçülük mesleği hızla sürdürülebilir olmaktan çıkıyor’ diyor

BATMANIZI DÖRT GÖZLE BEKLEYENLER VAR

GEÇEN yılın verilerine bakalım, üzerine de bu artışları koyalım… Bu, bizlere 2025’in nasıl geçeceğni gözler önüne serer. Ulaştırma Bakanlığı’nın 2024 U-ETDS verilerine göre otobüsle taşınan yolcu sayısında 2023’e göre önemli bir düşüş var. Yine mesela Kamil Koç’un verilerine de baktığınızda 2024’te tatil amaçlı seyhat edenlerin oranı hayli düşmüş. İstanbul-Bursa, İstanbul-Ankaraz, İstanbul-İzmir ve Eskişehir hatlarında yoğunluk var. Bu da gösteriyor ki ya öğrenciler ya da işçi ve memurlar iş icabı otobüslerle seyahat etmiş. O erimenin üzerine bir de 2025’in getirdiği yüksek maliyetleri koyduğunuzda, gerçekten de ürküten bir tablo ortaya çıkıyor. Oturup ortaklaşa bir şekilde maliyetleri azaltmaya çalışmak yerine biz hala bu durumda bile haksız rekabet yapıyoruz. Emin olunuz ki batmanıza sevinecek ve bunu fırsata çevirecek o kadar kişi ve kurum var ki!

1) KORSAN TAŞIMANIN ÖNLENMESİ

Sektörün en önemli sorunu. Denetimlerin ve yaptırımların yetersiz kalması, korsan taşımayı artırmaktadır.

Gerçekleştirilen iş, hangi D2 belgesi üzerinden kayıtlara giriyorsa, faturayı, kayıtlı D2 belgesi sahibi firmanın kesmesi sağlanabilirse, bu sorun bir nebze önlenebilir. Zaten kanun da bunu zorunlu kılıyor ama uygulamada farklılıklar oluşmuş durumda. Uygulama doğru bir platforma oturtulabilirse, “DEVLETİN VERGİ GELİRİNİN DE ARTACAĞINI” düşünüyoruz.

2) 8+1 KOLTUKLU ARAÇLAR

Talebimiz, motor kapasite şartı aranmaksızın bu araçların D2 belgesine kayıt olmasının sağlanması.

Değişen turist profili nedeniyle, aile tipi gezilerde en çok talep edilen araçlar bu tip araçlar. Mevcut yaklaşık 14 bin araç ve yeni sisteme girecek araçların var olduğu dikkate alınarak, yeni bir yasal düzenleme üzerinde çalışılmasının gerekli olduğunu düşünüyoruz.

Uygulama doğru bir platforma oturtulabilirse, “DEVLETİN VERGİ GELİRİNİN DE ARTACAĞINI” düşünüyoruz.

3) YEREL YÖNETİMLERİN, MEVCUT YASALARDA YER ALAN BELGELER DIŞINDA BELGE İSTEMESİ Örneğin, Belediyeler, SRC Belgesi olan kaptan şoförlerden, ayrıca bir belge daha isteyerek gereksiz masraf yaratıyor, ve zaman kaybına neden oluyor.

4) SERVİS ARAÇLARINA TURİZM TAŞIMA BELGESİ VERİLMESİ

Belediyeler tarafından verilen bu tip belgeler haksız rekabet yaratıyor.

5) ŞOFÖRLERE GÜNLÜK GİRİŞ YAPILMASI AYRICALIĞININ SAĞLANMASI

Bir gün önceden yapılan SGK girişleri, günlük şoför değişimlerinde sorun yaratabiliyor. Cezai durumların oluşmasının engellenmesi için bir düzenleme yapılmasını öneriyoruz.

6) TAŞIMACILARIN İHRACATI TEŞVİK KAPSAMI BENZERİ BİR UYGULAMAYLA DESTEKLENMESİ Aynen TIR taşımasında olduğu gibi “uygun fiyatli mazot” alımı gibi bir uygulama yapılabilir mi?

7) 26 ARALIK’TAKİ KURULTAY

Odalar ve Borsalar Birliği’nde yapacağımız kurultaya bir temsilci göndermenizi rica edeceğiz.

Asıl sorun sektörün, 3 farklı Bakanlığa bağlı olması; ayrıca her bir şehir belediyesiyle mücadele etmeye çalışması.

1) Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, 2) İçişleri Bakanlığı ve 3) Kültür ve Turizm Bakanlığı (hatta Çevre ve Şehircilik Bakanlığı) ile iletişim kurularak, kurulan ilişkileri güçlendirerek, ortak bir ULAŞTIRMA KOORDİNASYON BÖLÜMÜ kurulması için çalışılmaların yapılması, öncelikli önerimiz.